Giải Thích zkSync và Starknet Là Gì: So Sánh 2 Layer 2 Ethereum Cho Người Mới

zkSync và Starknet là hai dự án thuộc nhóm layer 2 ethereum được xây để giải quyết đúng điểm nghẽn lớn nhất của Ethereum: phí gas cao, tốc độ xử lý còn hạn chế và trải nghiệm người dùng chưa đủ mượt khi mạng chính đông đúc. Cả hai đều đi theo hướng dùng bằng chứng zero-knowledge để xử lý giao dịch ngoài chuỗi rồi xác minh lại trên Ethereum, nhưng cách thiết kế hệ thống, công cụ phát triển và trải nghiệm sử dụng không hoàn toàn giống nhau.

Tiếp theo, nếu người dùng tìm từ khóa “zkSync/Starknet là gì”, họ thường không chỉ muốn một định nghĩa ngắn. Họ còn muốn biết hai mạng này có vai trò gì trong bức tranh mở rộng Ethereum, khác nhau ở điểm nào và tại sao lại được nhắc nhiều trong các cuộc thảo luận về ZK Rollup, DeFi và hạ tầng on-chain. Chính vì vậy, bài viết này không dừng ở phần khái niệm mà sẽ đi tiếp sang phần cơ chế hoạt động và so sánh thực tế.

Bên cạnh đó, người mới thường có thêm hai băn khoăn rất thực dụng: nên bắt đầu từ mạng nào để dễ làm quen, và nếu muốn chuyển tài sản từ Ethereum sang L2 thì cần chú ý điều gì. Đó là lý do phần sau sẽ chạm vào các vấn đề như hệ sinh thái, trải nghiệm dùng ví, cách bridge token lên L2 an toàn và các rủi ro phổ biến khi sử dụng cầu nối.

Sau đây, để mạch nội dung rõ ràng hơn, bài viết sẽ lần lượt giải thích định nghĩa của từng mạng, vai trò của chúng với Ethereum, các thành phần cốt lõi người mới cần hiểu, phần so sánh trực diện giữa zkSync và Starknet, rồi mới đi qua những hạn chế như rủi ro bridge khi dùng L2 hay sequencer là gì và rủi ro để bạn có góc nhìn cân bằng trước khi trải nghiệm thực tế.

zkSync và Starknet là gì trong hệ sinh thái Ethereum?

zkSync và Starknet là hai mạng Layer 2 dùng zero-knowledge proofs để mở rộng Ethereum, xử lý nhiều giao dịch ngoài chuỗi rồi gửi bằng chứng xác minh về Ethereum mainnet.

Để hiểu rõ hơn khái niệm này, cần móc xích lại đúng vấn đề từ tiêu đề: người đọc không chỉ hỏi “là gì” theo kiểu từ điển, mà đang muốn biết chúng thuộc nhóm công nghệ nào, giải quyết nhu cầu gì và tại sao lại được xếp chung trong cuộc đua mở rộng Ethereum. Vì vậy, thay vì xem zkSync và Starknet như hai “coin” hay hai “app” riêng lẻ, nên xem chúng như hai hạ tầng L2 đang cạnh tranh bằng công nghệ, công cụ và khả năng thu hút người dùng.

zkSync là gì và hoạt động trên Ethereum như thế nào?

zkSync là một giao thức và hệ mạng ZK dùng validity proofs để tạo giao dịch chi phí thấp, có khả năng mở rộng và được neo bảo mật vào Ethereum; trong mạng này, ZKsync Era là chain Layer 2 đầu tiên.

Cụ thể hơn, zkSync hoạt động bằng cách gom nhiều giao dịch thành từng lô, xử lý chúng ở lớp thứ hai rồi gửi dữ liệu tóm tắt cùng bằng chứng mật mã lên Ethereum để xác nhận rằng trạng thái cuối cùng là hợp lệ. Cách làm này giúp giảm lượng tính toán phải thực hiện trực tiếp trên L1, nhờ đó người dùng có thể giao dịch nhanh hơn và thường rẻ hơn so với việc tương tác trực tiếp với mainnet. Về bản chất, zkSync xây trên nền logic của ZK Rollup: xử lý ngoài chuỗi, xác minh trên chuỗi và tận dụng Ethereum như lớp quyết toán cuối cùng.

Từ góc nhìn người dùng mới, điều quan trọng là: zkSync không cố thay thế Ethereum. Nó tận dụng Ethereum làm lớp bảo mật và quyết toán cuối cùng, còn phần xử lý giao dịch được tối ưu ở tầng phía trên. Vì vậy, khi bạn dùng app trên zkSync, bạn vẫn đang ở trong quỹ đạo Ethereum, chỉ là đang sử dụng một hạ tầng hiệu quả hơn cho các thao tác thường ngày như swap, bridge, mint hay chuyển token.

Starknet là gì và vì sao được xếp vào nhóm ZK Layer 2?

Starknet là một decentralized, permissionless validity rollup Layer 2 dùng STARK-based zero-knowledge proofs để gom giao dịch ngoài chuỗi và xác minh trên Ethereum.

Để minh họa rõ hơn, Starknet cũng đi theo logic “xử lý bên ngoài, xác minh trên Ethereum”, nhưng dùng họ bằng chứng STARK thay vì đi theo bộ công cụ tương thích EVM như nhiều dự án khác. Điểm cốt lõi khiến Starknet được xếp vào nhóm ZK Layer 2 nằm ở việc mạng này dùng bằng chứng zero-knowledge để chứng minh tính đúng đắn của trạng thái mới, thay vì yêu cầu cơ chế chờ tranh chấp dài ngày như optimistic rollups. Điều đó khiến Starknet được xem là một hướng đi hạ tầng rất riêng trong thế giới Ethereum mở rộng.

Về mặt nhận diện hệ sinh thái, Starknet còn nổi bật ở stack kỹ thuật riêng, đặc biệt là Cairo cho lập trình smart contract. Đây là điểm khiến Starknet vừa hấp dẫn với nhóm developer thích hạ tầng mới, vừa tạo một rào cản học tập nhất định so với các mạng EVM quen thuộc.

Theo định hướng chung của ZK-rollup, cả zkSync và Starknet đều thuộc nhóm giải pháp giúp tăng thông lượng bằng cách chuyển phần lớn tính toán và lưu trữ trạng thái ra ngoài chuỗi, chỉ đăng dữ liệu tóm tắt và bằng chứng lên Mainnet.

zkSync và Starknet có thật sự giúp mở rộng Ethereum không?

Có, zkSync và Starknet thật sự giúp mở rộng Ethereum vì chúng giảm tải tính toán trên mainnet, nén nhiều giao dịch thành một lô và tận dụng bằng chứng mật mã để xác minh trạng thái một cách hiệu quả hơn.

Để hiểu rõ hơn câu hỏi này, cần bám lại đúng móc xích từ tiêu đề: người đọc hỏi “là gì” nhưng phía sau luôn là câu hỏi thực chất “có ích gì cho Ethereum và người dùng hay không”. Câu trả lời là có, bởi Layer 2 nói chung được tạo ra để đưa phần xử lý giao dịch ra khỏi lớp cơ sở, từ đó tăng tốc độ, giảm tắc nghẽn và giúp phí thấp hơn trong nhiều trường hợp sử dụng. Nói cách khác, nếu Ethereum là lớp nền bảo mật và quyết toán, thì L2 là lớp tối ưu trải nghiệm và hiệu suất.

Vì sao Layer 2 như zkSync và Starknet có thể giảm phí gas?

Layer 2 như zkSync và Starknet giảm phí gas nhờ xử lý giao dịch theo lô ngoài chuỗi rồi chỉ gửi dữ liệu tóm tắt và bằng chứng hợp lệ lên Ethereum.

Cụ thể, khi mỗi người dùng tương tác trực tiếp trên Ethereum, từng giao dịch đều cạnh tranh block space ở lớp cơ sở. Trong khi đó, ZK Layer 2 gom nhiều giao dịch lại, chia sẻ chi phí dữ liệu và xác minh cho cả nhóm. Cấu trúc này không làm biến mất chi phí hoàn toàn, nhưng nó thay đổi cách phân bổ chi phí, khiến chi phí bình quân trên mỗi giao dịch thường dễ chịu hơn. Đây là lý do các mạng L2 trở thành điểm đến quen thuộc cho DeFi, gaming, NFT hay các thao tác cần tần suất cao.

Tuy nhiên, cần giữ thuật ngữ nhất quán: giảm phí không có nghĩa là luôn rẻ trong mọi thời điểm. Phí trên L2 vẫn chịu tác động từ dữ liệu đăng lên Ethereum, mức độ nghẽn của mạng và thiết kế phí nội bộ của từng chain. Vì vậy, khi đánh giá zkSync hay Starknet, nên hiểu lợi thế của chúng là cấu trúc hiệu quả hơn Ethereum mainnet trong phần lớn tình huống, chứ không phải một lời hứa phí luôn gần bằng 0.

zkSync và Starknet có an toàn hơn sidechain không?

Có xu hướng an toàn hơn về mặt kế thừa bảo mật Ethereum, vì zkSync và Starknet là rollup/validity rollup xác minh trạng thái trên Ethereum, còn sidechain thường dựa vào tập validator và mô hình bảo mật riêng.

Tuy nhiên, để không đơn giản hóa quá mức, cần nói rõ rằng “an toàn hơn” còn phụ thuộc vào cách triển khai bridge, mức độ phi tập trung của các thành phần vận hành, cơ chế nâng cấp và mức trưởng thành của hệ thống. Một Layer 2 có cấu trúc bảo mật tốt trên giấy tờ vẫn có thể tạo ra rủi ro trong thực tế nếu bridge tập trung, sequencer còn tập trung hoặc governance có quyền thay đổi lớn. Vì vậy, với người mới, an toàn không chỉ là chọn đúng loại hạ tầng mà còn là biết mình đang tin vào thành phần nào của hệ thống.

Điều đó cũng cho thấy khi đánh giá bảo mật L2, không thể chỉ nhìn vào nhãn “ZK” mà bỏ qua trạng thái vận hành thực tế của mạng lưới.

zkSync và Starknet gồm những thành phần nào người mới cần biết?

Có 6 thành phần chính người mới nên biết khi tiếp cận zkSync hoặc Starknet: ví, bridge, token phí, dApp, explorer và bộ máy vận hành giao dịch như sequencer/prover.

Dưới đây là bảng tóm tắt các thành phần cốt lõi để bạn định vị nhanh mỗi khi nghe nhắc tới một mạng Layer 2:

Bảng trên giúp người đọc nhìn nhanh toàn cảnh của một mạng L2 thay vì chỉ chú ý đến token hoặc phí gas. Đây cũng là cách tiếp cận đúng với intent dạng Grouping: hiểu được mỗi thành phần và vai trò của nó trong trải nghiệm thực tế.

Người mới cần biết những thành phần nào khi dùng zkSync hoặc Starknet?

Người mới cần biết ví, bridge, token trả phí, explorer và dApp cốt lõi vì đó là chuỗi thao tác thực tế từ lúc nạp tiền đến lúc dùng ứng dụng trên L2.

Cụ thể, bạn thường bắt đầu bằng ví tương thích, sau đó chuyển tài sản từ Ethereum hoặc chain khác sang L2 qua bridge, rồi dùng token trên mạng đó để trả phí hoặc thao tác trong ứng dụng. Tại đây, việc hiểu cách bridge token lên L2 an toàn trở thành kiến thức gần như bắt buộc. Cách an toàn nhất là ưu tiên bridge chính thức hoặc bridge đã được tài liệu mạng nhắc tới, xác minh đúng chain đích, kiểm tra token được hỗ trợ, thử bằng số lượng nhỏ trước và theo dõi trạng thái giao dịch bằng explorer.

Ở chiều ngược lại, người mới cũng phải hiểu rủi ro bridge khi dùng L2. Rủi ro có thể đến từ lỗi cấu hình người dùng, nhầm chain, dùng token không được hỗ trợ, chọn bridge bên thứ ba kém uy tín, hoặc bridge/contract gặp sự cố. Về bản chất, bridge là điểm nối giữa hai miền trạng thái nên luôn là khu vực nhạy cảm nhất về vận hành và bảo mật. Bởi vậy, việc “học bridge” thường quan trọng không kém việc “học swap”.

Nhà đầu tư nên theo dõi những yếu tố nào trong hệ zkSync và Starknet?

Nhà đầu tư nên theo dõi TVS/TVL, hoạt động mạng, số lượng dApp, mức độ thu hút developer và tokenomics để đánh giá sức sống thật của zkSync và Starknet.

Cụ thể hơn, chỉ nhìn token là chưa đủ. Một Layer 2 mạnh thường phải chứng minh được ba lớp lực kéo: có người dùng, có ứng dụng và có nhà phát triển tiếp tục xây. Ở góc nhìn thị trường, các chỉ số như hoạt động mạng, tổng giá trị tài sản bảo đảm, tần suất sử dụng dApp và tốc độ mở rộng hệ sinh thái sẽ cho thấy mạng đó đang có động lực thật hay chỉ có narrative ngắn hạn. Còn ở góc độ thiết kế token, nhà đầu tư cần tách bạch “token narrative” với “utility thực tế”.

zkSync và Starknet khác nhau như thế nào?

zkSync mạnh hơn về độ gần với hệ EVM, Starknet nổi bật hơn ở stack kỹ thuật riêng dùng Cairo, còn lựa chọn tối ưu phụ thuộc vào việc bạn là người dùng phổ thông hay developer muốn đi sâu vào hạ tầng.

Để hiểu rõ hơn câu hỏi so sánh này, cần giữ đúng tiêu chí: không nên so “mạng nào tốt hơn” theo kiểu tuyệt đối, mà phải so theo công nghệ, trải nghiệm phát triển, độ dễ tiếp cận và mức phù hợp với mục tiêu của người dùng. Đây là cách so sánh có ích hơn cho search intent, vì người mới thường không cần một câu trả lời cực đoan; họ cần một khung để tự chọn.

zkSync và Starknet khác nhau gì về công nghệ và môi trường phát triển?

zkSync khác Starknet chủ yếu ở mức độ bám vào quỹ đạo EVM và bộ công cụ developer, còn Starknet đi theo hướng Cairo và hệ công cụ riêng.

Cụ thể, zkSync nhấn mạnh mạng ZK có khả năng xây nhiều rollup/validium liên kết qua ZK Stack, và hệ sinh thái công cụ của họ thường quen hơn với nhiều developer Ethereum. Điều này có nghĩa là với đội ngũ đã quen Solidity, Hardhat và cách triển khai app trên EVM, ngưỡng tiếp cận zkSync thường mềm hơn. Ngược lại, Starknet mở ra một mô hình phát triển khác, nơi Cairo giữ vai trò cốt lõi. Điều này không làm Starknet kém đi; nó chỉ khiến Starknet trở thành một lựa chọn có bản sắc kỹ thuật riêng và đòi hỏi nhà phát triển học thêm một lớp tư duy.

Chính ở đây, cụm “sequencer là gì và rủi ro” cũng nên được hiểu đúng. Sequencer là thành phần tiếp nhận, sắp xếp và phát ra thứ tự giao dịch trên L2 trước khi trạng thái cuối được chứng minh hoặc xác minh ở lớp thấp hơn. Rủi ro của sequencer nằm ở chỗ nếu nó còn tập trung hoặc phụ thuộc vào một thực thể chính, người dùng có thể đối mặt với nguy cơ chậm xác nhận, tạm dừng dịch vụ hoặc các giới hạn về khả năng chống kiểm duyệt trong ngắn hạn. Rủi ro này không riêng zkSync hay Starknet, mà là bài toán chung của nhiều L2 trong giai đoạn còn đang hoàn thiện phân quyền vận hành.

zkSync và Starknet khác nhau gì về trải nghiệm người dùng và mức độ phổ biến?

zkSync thường dễ làm quen hơn với người đã quen môi trường EVM, còn Starknet tạo cảm giác “hệ riêng” rõ hơn vì kiến trúc và công cụ của nó khác biệt hơn.

Trong thực tế, trải nghiệm người dùng bị ảnh hưởng bởi nhiều lớp: ví có hỗ trợ tốt không, bridge có mượt không, app DeFi có đủ sâu không, explorer có dễ dùng không, và cộng đồng có nhiều tài liệu hướng dẫn hay không. Với người từng dùng MetaMask, Uniswap-like UI hoặc app trong hệ EVM, zkSync thường ít gây “sốc ngữ cảnh” hơn. Trong khi đó, Starknet hấp dẫn ở chiều sâu công nghệ và hệ sinh thái riêng, nhưng để thật sự thoải mái, người dùng có thể cần thêm thời gian làm quen. Đây cũng là lý do không nên dùng một tiêu chí duy nhất như TVL hay danh tiếng để kết luận mạng nào “hơn” mạng nào.

Người mới nên tìm hiểu zkSync hay Starknet trước?

Người mới nên bắt đầu với zkSync nếu ưu tiên độ quen thuộc kiểu EVM, còn nên tìm hiểu Starknet trước nếu muốn đào sâu công nghệ ZK và chấp nhận learning curve cao hơn.

Để giữ đúng promise “cho người mới”, câu trả lời ở đây không phải một phán quyết hơn thua mà là một hướng chọn theo nhu cầu. Nếu mục tiêu của bạn là làm quen với Layer 2 nhanh, thao tác bridge, swap và dùng dApp không quá khác trải nghiệm Ethereum truyền thống, zkSync thường là cửa vào dễ chịu hơn. Nếu mục tiêu của bạn là học sâu hạ tầng và quan sát một hệ công nghệ khác biệt, Starknet lại đáng để đi từ sớm.

Khi nào người mới nên bắt đầu với zkSync?

Người mới nên bắt đầu với zkSync khi đã có nền tảng Ethereum cơ bản, quen ví EVM và muốn thử Layer 2 mà không phải đổi quá nhiều thói quen sử dụng.

Cụ thể hơn, zkSync phù hợp với ba nhóm. Thứ nhất là người dùng DeFi muốn giảm chi phí khi giao dịch nhưng vẫn ở trong thế giới Ethereum. Thứ hai là người học Web3 muốn hiểu rollup theo cách trực quan trước khi đi sâu vào các thiết kế khác biệt hơn. Thứ ba là developer đã quen công cụ phổ biến trong hệ EVM và muốn triển khai hoặc kiểm thử trên môi trường ZK nhưng vẫn giữ được nhiều điểm quen tay. Đây là lợi thế thực dụng, đặc biệt với người mới không muốn “học hai thứ một lúc” gồm cả Layer 2 lẫn một stack lập trình hoàn toàn mới.

Khi nào người mới nên tìm hiểu Starknet?

Người mới nên tìm hiểu Starknet khi quan tâm nhiều tới chiều sâu công nghệ, chấp nhận học thêm Cairo và muốn theo dõi một hệ sinh thái có bản sắc kỹ thuật riêng.

Trong khi đó, Starknet phù hợp với người không chỉ muốn dùng app mà còn muốn hiểu cách một L2 ZK có thể phát triển theo con đường khác với EVM-equivalent. Với builder, đây có thể là một lợi thế dài hạn nếu tin rằng sự khác biệt kiến trúc sẽ mở ra những cách tối ưu mới cho ứng dụng on-chain. Với nhà đầu tư hoặc người nghiên cứu, Starknet đáng theo dõi vì chính sự khác biệt đó tạo nên narrative riêng, không bị hòa tan hoàn toàn vào “một mạng EVM nữa”. Tất nhiên, đổi lại là độ khó tiếp cận cao hơn ở giai đoạn đầu.

Tóm lại, nếu bạn cần một lộ trình thực hành đơn giản, hãy đi từ zkSync. Nếu bạn muốn một lộ trình học công nghệ có chiều sâu hơn và chấp nhận ma sát ban đầu, hãy dành thời gian cho Starknet. Cả hai đều có giá trị, nhưng giá trị của từng mạng lộ ra rõ nhất khi bạn đặt đúng kỳ vọng ngay từ đầu.

zkSync và Starknet có những hạn chế nào mà người mới dễ bỏ qua?

zkSync và Starknet đều có hạn chế về độ phức tạp hạ tầng, rủi ro bridge, mức độ tập trung của một số thành phần vận hành và learning curve cao hơn tưởng tượng của người mới.

Đây là phần mở rộng rất cần cho một bài viết thẩm quyền. Lý do là người dùng crypto thường bị hút vào các từ khóa như “rẻ”, “nhanh”, “ZK”, “airdrop”, “hệ sinh thái”, trong khi những điểm khó chịu thật sự lại nằm ở vận hành hằng ngày: chuyển nhầm chain, nhầm token, chờ bridge, ví không tương thích, ứng dụng chưa đủ thanh khoản hoặc hạ tầng còn đang trưởng thành. Nói cách khác, lợi ích của Layer 2 là có thật, nhưng đường sử dụng thực tế không hề hoàn toàn phẳng.

zkSync và Starknet có khó dùng hơn các mạng EVM quen thuộc không?

Có, chúng có thể khó dùng hơn với người mới, đặc biệt ở khâu bridge, chọn ví, xác minh token và hiểu trạng thái giao dịch xuyên L1–L2.

Cụ thể, nhiều người quen Ethereum mainnet hoặc các chain EVM phổ thông nghĩ rằng chỉ cần “thêm network là xong”. Nhưng trên L2, đặc biệt khi liên quan đến bridge, bạn đang đi qua một quy trình có nhiều lớp hơn: nạp tài sản, xác nhận chain đích, theo dõi giao dịch ở nguồn và đích, chờ hoàn tất trạng thái, rồi mới dùng được token ở bên kia. Chỉ cần sai một bước nhỏ, trải nghiệm sẽ trở nên rất căng thẳng. Vì vậy, khi học cách bridge token lên L2 an toàn, đừng xem đó là thao tác phụ; hãy xem đó là kỹ năng nền giống như cách kiểm tra địa chỉ ví hay contract token.

Vì sao sự khác biệt giữa zkEVM và Cairo lại quan trọng với nhà phát triển?

Sự khác biệt này quan trọng vì nó quyết định chi phí học tập, cách thiết kế contract và tốc độ một đội ngũ có thể tham gia hệ sinh thái mới.

Cụ thể hơn, với zkSync, developer quen các công cụ EVM có thể tận dụng nhiều thói quen cũ hơn. Với Starknet, việc học Cairo đồng nghĩa với việc học thêm tư duy công cụ, cấu trúc contract và quy trình build khác biệt. Đây là một thuộc tính chuyên sâu nhưng lại có tác động thực tế rất lớn: hệ nào càng yêu cầu đổi ngữ cảnh kỹ thuật nhiều, hệ đó càng khó mở rộng cộng đồng builder đại trà trong ngắn hạn. Ngược lại, nếu cộng đồng builder chấp nhận learning curve, chính sự khác biệt lại có thể tạo lợi thế riêng mà mạng EVM quen thuộc khó sao chép hoàn toàn.

zkSync và Starknet phù hợp với loại ứng dụng blockchain nào hơn?

zkSync thường phù hợp hơn với các ứng dụng muốn gần hệ EVM, còn Starknet có thể hấp dẫn hơn với những dự án chấp nhận stack riêng để theo đuổi hướng tối ưu dài hạn.

Điểm quan trọng ở đây là không phải mạng nào cũng nên phục vụ cùng một kiểu use case theo cách giống nhau. Một số đội ngũ ưu tiên tốc độ ra mắt, tính tương thích và việc tận dụng tài nguyên EVM sẵn có; số khác sẵn sàng đầu tư cho công nghệ khác biệt hơn để tìm lợi thế tương lai. Vì vậy, khi nghe ai đó nói “mạng này tốt hơn mạng kia”, hãy hỏi lại: tốt hơn cho ai, cho kiểu ứng dụng nào, trong khung thời gian nào. Đó mới là câu hỏi đúng ngữ cảnh.

Nhà đầu tư có nên đánh đồng tiềm năng của zkSync và Starknet không?

Không, nhà đầu tư không nên đánh đồng tiềm năng của zkSync và Starknet vì hai hệ khác nhau về kiến trúc, nhịp phát triển hệ sinh thái, cộng đồng developer và cách thị trường kể câu chuyện về chúng.

Cụ thể hơn, ngay cả khi cùng nằm trong nhóm ZK Layer 2, mỗi mạng vẫn có điểm mạnh và ma sát riêng. Hoạt động mạng, sức hút tài sản, số lượng ứng dụng, tốc độ hoàn thiện hạ tầng và cộng đồng xây dựng đều có thể đi theo quỹ đạo khác nhau. Điều này không phủ nhận cơ hội đầu tư, nhưng nó buộc nhà đầu tư phải phân tích dự án như một hệ thống hoàn chỉnh thay vì nhìn hai cái tên “đều là ZK” rồi gom vào cùng một luận điểm.

Như vậy, nếu quay lại đúng search intent ban đầu, câu trả lời gọn nhất là: zkSync và Starknet đều là Layer 2 của Ethereum dùng zero-knowledge proofs, nhưng chúng không giống nhau về con đường công nghệ, trải nghiệm sử dụng và đối tượng phù hợp. Hiểu được điểm chung để nhận ra bản chất, rồi hiểu được điểm khác để chọn đúng mạng, đó mới là cách tiếp cận hiệu quả cho người mới bước vào thế giới ZK Layer 2.